Vücudumuzdaki tüm sistemlerin çalışmasını düzenleyen, birbirleriyle uyumlu ve sorunsuz olarak çalışmalarını sağlayan ve çalışmalarını denetleyen sistem denetleyici ve düzenleyici sistemdir. Denetleyici ve düzenleyici sistemler, sinir sistemi ve iç salgı bezlerinden oluşur.
Sinir Sistemi
Vücudumuzdaki ve çevremizdeki tüm olayları değerlendirir ve bu olaylara uygun tepki vermemizi sağlar. Sinir sistemimiz vücudumuzun her noktasına kadar ulaşan milyarlarca sinir hücresinden (nöronlar) oluşmuştur. Sinir sistemi, merkezi sinir sistemi ve çevresel sinir sistemi olarak ikiye ayrılır.
Merkezi Sinir Sistemi
Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Beyincik ve omurilik soğanı beyinin bölümlerindendir.
Beyin
Vücudumuzun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir. Duyu organlarından gelen uyarılar değerlendirir. Konuşma ve istemli hareketlerin oluşması sağlar. Acıkma, susama, uyku durumlarını düzenler. Hayal kurma, irade ve hatırlama gibi etkinlikleri kontrol eder.
Omirilik Soğanı: İsteğimiz dışında çalışan iç organlarının çalışmasını düzenler. Solunum, dolaşım, boşaltım ve sindirim sistemlerinin çalışmaları düzenlenir. Nefes alma, yutma, öksürme, çiğneme, hapşırma ve kusma gibi olaylar kontrol edilir.
Beyincik: Vücudun hareket ve denge merkezidir. Kulaktaki yarım daire kanalları ile birlikte çalışır. Kol ve bacaklardaki kasların birbiriyle uyumlu çalışmasını sağlar.
Omirilik
Refleks davranışların kontrol eder ve alışkanlık haline gelmiş davranışları kontrol eder. Organlar ile beyin arasında bilgi iletimi sağlanır.
Refleks: Vücudun çevredeki uyarılara karşı ani ve istemsiz tepki göstermesidir. İstem dışı gerçekleşir ve omurilik tarafından yönetilir. Doğuştan kazanılan ve sonradan kazanılan refleks olarak ikiye ayrılır.
Doğuştan Kazanılan Refleks
- Yeni doğan bebeğin emme hareketi yapması
- İğne batan ya da yanan parmağın çekilmesi
- Yüksek sesten irkilme
- Göz bebeğinin fazla ışıkta küçülüp, az ışıkta büyümesi
- Göz kapağının hareketi örnek olarak verilebilir.
Sonradan Kazanılan Refleks
- Limon görünce ağzın sulanması
- Kazak örme, dans etme, yüzme
- Bisiklet ve kaykay sürme örnek olarak verilebilir.
Çevresel Sinir Sistemi
Vücudu ağ şeklinde saran sinirlerden oluşur. Merkezi sinir sistemi ve vücuttaki yapı ve organlar arasındaki sinirsel iletimi sağlar.
İç Salgı Bezleri
Vücut üzerinde etkili olan ve kan yoluyla taşınan hormon adı verilen salgılar üreten yapılara iç salgı bezleri denir. İç salgı bezleri, sinir sistemi ile beraber vücudun denetim ve yönetiminde görev alır.
Hipofiz Bezi: İç salgı bezlerinin çalışmasını denetler ve düzenler. İç salgı bezleri ile sinir sistemi arasındaki uyumu sağlar. Büyüme hormonu salgılar.
Tiroit Bezi: Vücuttaki bazı kimyasal olayları düzenler. Büyüme ve gelişmeye etki eder. Tiroksin hormonu salgılar.
Böbrek Üstü Bezleri: Adrenalin hormonu salgılar. Korku, öfke, coşku ve stres gibi durumlarda kan dolaşımı, kalp atışı ve solunum gibi olayları hızlandırır.
Pankreas: İnsülin ve Glukagon hormonlarını salgılar. İnsülin hormonu, kandaki şeker yükseldiğinde şekeri normal değere düşüren hormondur. Glukagon hormonu, kandaki şeker düştüğünde şekeri normal değere çıkaran hormondur.
Eşeysel Bezler: Dişilerde yumurtalık, erkeklerde testislerdir. Yumurtalıktan östrojen hormonu salgılanır, testislerden testosteron hormonu salgılanır. Bu hormonlar ergenlik döneminde dişi ve erkeğe özgü özelliklerin oluşmasını sağlar.
Çocukluktan Ergenliğe Geçiş
Ergenlik, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir. Bu dönemde vücudumuzda, duygu ve düşüncelerimizde birçok değişiklik olur. Ergenlik dönemi 10-19 yaş aralığını kapsar. Kızlarda genellikle 10–12 yaş, erkeklerde genellikle 12–14 yaş aralığında ergenlik dönemi başlar. Ancak bu yaşlar kişiye göre değişebilir, erken ya da geç ergenlik görülebilir.
Ergenliğe Geçişte Erkeklerde ve Kızlarda Görülen Bedensel Değişimler
Erkeklerde Görülen Değişimler
- Omuzların genişlemesi, kasların gelişmesi
- Sesin kalınlaşması
- Yüz ve vücutta kıllanma
- Sperm üretiminin başlaması
Kızlarda Görülen Değişimler
- Göğüslerin büyümesi
- Kalça kemiklerinin genişlemesi
- Yumurta üretiminin başlaması
- Adet görmeye başlama
- Yağ dokusunun artması
Ortak Değişimler
- Boy uzaması ve kilo artışı
- Koltuk altı ve kasık bölgesinde kıllanma
- Terleme ve vücut kokusunun artması
- Ciltte yağlanma ve sivilce oluşumu
- Üreme organlarının gelişmesi
Ergenliğe Geçişte Erkeklerde ve Kızlarda Görülen Duygusal Değişimler
Duyguların hızlı değişmesi, alınganlık ve çabuk sinirlenme, kendini yalnız hissetme, başkalarının düşüncelerine daha fazla önem verme, özgür olma isteğinin artması, kendini tanıma ve “Ben kimim?” sorusunu sorma, arkadaşlara daha çok önem verme.
Ergenlik Döneminin Sağlıklı Geçirilmesi İçin Yapılması Gerekenler
- Dengeli ve sağlıklı beslenmek
- Düzenli uyku alışkanlığı kazanmak
- Kişisel temizliğe özen göstermek
- Spor ve fiziksel aktivite yapmak, sanatsal, kültürel ve sportif faaliyetlere katılım sağlanmalıdır.
- Duygularımızı paylaşmak
- Zararlı alışkanlıklardan uzak durmak
- Kendimizi olduğumuz gibi kabul etmek
- Cep telefonu, tablet, bilgisayar ve televizyon gibi teknolojik cihazlarda geçirilen süre kontrol edilmeli ve azaltılmalıdır.
- İlgi alanları ve yetenekler keşfedilmeli, mesleki hedefler belirlenmeye başlanmalıdır.
Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı
- Dengeli ve düzenli beslenilmelidir.
- Yeterli uyku alınmalıdır.
- Stresten uzak durulmalıdır.
- Alkol, sigara ve uyuşturucudan kaçınılmalıdır.
- Kafa travmalarına karşı koruyucu (kask vb.) kullanılmalıdır.
- Bilgisayar, telefon ve tablet uzun süre kullanılmamalıdır.
- Beyni aktif tutmak için bulmaca çözme, kitap okuma, satranç oynama vb. etkinlikler yapılmalıdır.
- Sanatsal ve kültürel faaliyetlerde bulunulmalıdır.
- Günlük egzersizler yapılmalı, sportif etkinliklere katılmalıdır.
“Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler” Konu Anlatımını İndir.