Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Canlıların nesillerini devam ettirmek için kendilerine benzer yeni canlılar meydan getirmesine üreme denir. Üreme, eşeysiz üreme ve eşeyli üreme olarak ikiye ayrılır.

Eşeyli Üreme

İki ata canlıdan yeni bireyle meydana getirme sürecidir. Eşeyli üremede üreme hücreleri görev alır.

Eşeysiz Üreme

Tek ata canlıdan, kalıtsal olarak ata canlıyla aynı, yeni bireyler meydana getirme sürecidir. Üreme hücreleri görev almaz. Eşeysiz üremenin vejetatif üreme, bölünme ile üreme, tomurcuklanma ile üreme, rejenerasyon ile üreme gibi çeşitleri vardır.

Bölünme ile Üreme: Tek hücreli bir canlı belirli bir büyüklüğe ulaştığında bölünerek iki yeni canlı oluşturmasıdır. Amip, bakteri, terliksi hayvan ve öglena gibi tek hücreli canlılar bölünerek çoğalır.

Tomurcuklanma ile üreme: Ana canlının vücudunda bir çıkıntı meydana gelir. Bu çıkıntı ana canlı ile bir koloni şeklinde veya ana canlıdan ayrılarak yaşamını sürdürebilir. Hidra, bira mayası, mercan, denizanası ve deniz süngerleri tomurcuklanma ile ürer.

Vejetatif üreme: Bitkilerin gövde, dal ve yaprak gibi kısımlarından uygun kesilmiş parçaların başka bir yere dikilmesiyle yeni bitkiler oluşur. Asma, gül, kavak, söğüt dalından veya kökünden, çilek ve zambağın gövdesinden, Afrika menekşesi ve gözyaşı bitkisinin yaprağından yeni bir bitki oluşturulur.

Rejenerasyonla üreme: Bazı canlılarda ana canlıdan kopan parçanın eksik kısımlarını tamamlayarak yeni canlı oluşturmasına denir. Denizyıldızı, planarya (yassı solucan), sülük ve toprak solucanlarında görülen bir çoğalma şeklidir.

Bitkilerde Üreme, Büyüme ve Gelişme

Bitkiler çiçekli ve çiçeksiz bitkiler olarak ikiye ayrılır.

Çiçeksiz Bitkiler

• Çiçeği bulunmayan, az gelişmiş bitkilerdir.
• Genellikle nemli yerlerde ve ağaç gövdelerinde yaşarlar.
• Güneş ışığını kullanarak besin ve oksijen üretebilirler.
• Kara yosunları, at kuyruğu bitkisi, ciğer otu, kibrit otu, eğrelti otu ve su yosunları çiçeksiz bitkilere örnektir.(KAC-KES şeklinde kodlanabilir.)

Çiçekli Bitkiler

• Çiçek, kök, gövde ve yaprak gibi kısımları bulunan gelişmiş bitkilerdir.
• Çiçek bitkinin üreme organıdır. Eşeyli üremeyi sağlayan yapılar burada bulunur.
• Çiçekli bitkiler, tohum ve meyve oluştururlar.
• Çam, papatya, gül, lale ve kiraz çiçekli bitkilere örnek olarak verilebilir.

Çiçeğin Kısımları

Çiçek Sapı: Çiçeği bitkinin gövdesine ve dalına bağlamakla görevli kısımdır.

Çiçek Tablası: Çiçeğin diğer kısımlarını üzerinde taşıyan yapıdır.

Çanak Yaprak: Çiçek açmamış olan yapıyı olumsuz çevre koşullarından koruyan, yeşil renkli yapraklardır.

Taç Yaprak: Çiçeğin renkli, kokulu ve güzel görünen kısmıdır. Bu özelliğiyle pek çok böcek, kuş, sinek ve insanın ilgisini çiçek üzerine çekerek tozlaşmaya yardımcı olur.

Erkek Organ: Sapçık ve başçık olmak üzere iki kısımdan oluşur. Sapçığın görevi başçığı taşımaktır. Başçık, polenlerin (üreme hücresi) üretildiği kısımdır.

Dişi Organ: Dişicik tepesi, dişicik borusu ve yumurtalık olmak üzere üç kısımdan oluşur. Dişicik tepesi yapışkan bir yapıda olup polenlerin dişi üreme organına yerleştiği ilk kısımdır. Dişicik borusu polenlerin dişicik tepesinden yumurtalığa doğru taşındığı borudur. Yumurtalıkta ise tohum taslağı bulunur. Tohum taslağının içinde dişi üreme hücresi olan yumurta üretilir.

Çiçekli Bitkilerde Yaşam Döngüsü

Tozlaşma: Polenin çeşitli etkenler ile dişi organın tepeciğine taşınmasına tozlaşma denir.

Döllenme: Dişi organın tepeciği yapışkan bir sıvıyla kaplıdır. Tozlaşma sonucu tepeciğe gelen polenler bu sıvıya yapışır. Polenler, buradan yumurtalığa doğru bir polen tüpü oluşturur. Polen çekirdeği bu tüp aracılığıyla yumurtalıktaki yumurta hücresinin çekirdeğiyle birleşir. Bu olaya döllenme denir. Döllenme sonucu yumurtalıkta zigot oluşur. Zigot gelişerek embriyoyu meydana getirir.

Tohum ve meyve: Embriyo ve embriyonun çimlenerek yeni bitkiyi oluşturması sırasında kullanacağı besin tohum kabuğuyla sarılarak tohumu oluşturur. Tohum, çimlenmek için uygun şartlar oluşuncaya kadar uyku halindedir. Yumurtalığın döllenmeden sonra geçirdiği değişmeler ile oluşan, tohumun etrafındaki etli ve sulu kısım ise meyvedir. Meyveler hem tohumu korur, hem de tohumun uzaklara taşınmasına yardımcı olur.

Çimlenme: Tohum kendisi için uygun şartlar sağlandığında gelişir ve yeni bir bitki oluşturur. Bu olaya çimlenme adı verilir. Çimlenme için gerekli olan şartlar; uygun sıcaklık, su(nem) ve hava(oksijen)dır. Çimlenme için gerekli şartları S.O.S (Su, Oksijen, Sıcaklık) şeklinde kodlayabiliriz. Çimlenme olayında daha yapraklar oluşmadığı için karbondioksite ve ışığa ihtiyaç yoktur.

Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler dünyaya getirmelerine üreme denir. Üreme olayı hayvanlarda doğurarak ve yumurta ile olmak üzere iki biçimde gerçekleşir.

Doğurarak çoğalan canlılarda yavru birey gelişimini anne vücudu içinde gerçekleştirir. Gelişim tamamlandığında yavru birey doğum yolu ile dünyaya gelir. Doğumdan sonra anne, yavrusuna belirli bir zaman dilimine kadar bakar ve onu sütle besler. Bundan dolayı doğurarak çoğalan canlılarda yavru bakımı vardır diyoruz. İnsan, kedi, köpek, koyun, inek, yarasa, yunus, balina vb. hayvanlar doğurarak çoğalır.

Yumurta ile çoğalan canlılarda yavru birey gelişimini yumurta içinde gerçekleştirir. Yeterince gelişen canlı yumurtayı kırar dünyaya gelir. Yumurta ile çoğalan canlılarda kuşlarda yavru bakımı varken; sürüngenlerde, kurbağalarda, balıklarda yavru bakımı yoktur.

Başkalaşım

Bazı canlılar dünyaya geldiklerinde ana canlıya benzemez. Zamanla bu yavrular gelişim sürecinde bazı değişikliklere uğrayarak ana canlıya benzer hale gelir. Bu olaya başkalaşım adı verilir. Kurbağa, kelebek, sinek ve güve gibi canlılarda bu başkalaşım olayı görülür.

Kurbağalarda Başkalaşım

Kurbağalarda döllenmiş yumurta hücresinin gelişmesi sonucu embriyo oluşur. Embriyolar yumurtadan çıktığında iribaş adını alır. İribaş büyüdükçe önce arka bacakları, sonra ön bacakları çıkar ve kuyruğu yok olur. Genç kurbağa zamanla gelişerek yetişkin kurbağaya dönüşür.

Kelebeklerde Başkalaşım

Ergin kelebeğin yaprak üzerine bıraktığı yumurtadan çıkan tırtıl (larva) yaprak yiyerek beslenir. Tırtıl salgıladığı salgıyla etrafında koza (pupa) oluşturur. Tırtıl, koza (pupa) içinde gelişimini tamamlayarak kelebeğe dönüşür. Oluşan kelebek, kozadan çıkar ve yetişkin bir kelebek olur.

İnsanda Üremeyi Sağlayan Yapı ve Organlar

Erkek Üreme Yapı ve Organları

Testisler: İki adettir. Sperm üretir. Vücut dışında yer alır.

Sperm kanalı: Testislerde oluşan spermi penise taşır.

Penis: İdrarın ve spermin vücut dışına atılmasını sağlar.

Salgı bezleri: Spermlerin dışarı atılmasını kolaylaştıran sıvı salgılar.

Dişi Üreme Yapı ve Organları

Yumurtalık: İki adettir. Yumurta üretir. Vücut içerisinde yer alır.

Yumurta kanalı: Yumurta ile spermin birleştiği yerdir. (döllenme)

Döl yatağı (Rahim): Döllenmiş yumurtanın(zigot) yerleşip geliştiği yerdir. Zigot burada hamilelik süresince gelişerek bebeği oluşturur.

Döl yolu (Vajina): Döl yatağı ile dış ortam arasındaki bağlantıyı sağlayan esnek yapıdır. Gelişimini tamamlayan bebek, döl yolundan geçerek doğar. Ayrıca döllenmemiş yumurtanın dışarı atıldığı yerdir.

İnsanda Yaşam Döngüsü

Yumurta ile sperm, dişinin yumurta kanalında birleşerek döllenme olayını sağlar. Döllenmiş yumurtaya zigot denir. Zigotun gelişmesi sonucu embriyo oluşur. Fetüs embriyonun ikinci aydan sonraki adıdır. Daha sonra bebek gelişir ve dünyaya gelir.

Âdet döngüsü: Adet döneminin ilk gününden bir sonraki âdet döneminin ilk gününe kadar geçen zamandır. Bu olay, döl yatağının iç yü­zeyindeki doku ve döllenmeyen yumurtanın zamanını doldurarak bir miktar kan ile dışarı atılmasıyla gerçekleşir. Âdet döngüsü, doğal bir döngüdür.

Sperm ve Yumurta Arasındaki Farklar

Yumurta: Dişi üreme hücresidir. Sperme göre daha büyüktür. Hareket yeteneği yoktur. Az sayıda oluşur. Büyük sitoplazması sayesinde sperme göre daha fazla besin içerir.

Sperm: Erkek üreme hücresidir. Yumurtaya göre daha küçüktür. Kuyruğu (kamçısı) nedeniyle aktif hareket eder. Çok sayıda oluşur. Sitoplazması az, çekirdeği büyüktür.

 

 

“Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme” Konu Anlatımını İndir.